ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ

“Κατακρημνίζοντας τον βιαστή”: Μια ιστορία και ένα έργο ζωγραφικής, δυστυχώς, πάντα επίκαιρα

Τα όσα ομολογούνται αυτές τις μέρες, δυστυχώς δεν είναι ούτε πρωτόγνωρα ούτε πρωτοφανή. Συνέβαιναν και συμβαίνουν. Επειδή ο κόσμος μας τελικά, κάθε άλλο παρά αγγελικά πλασμένος είναι. Η ιστορία της Τιμόκλειας δεν διαφέρει σε τίποτα από κάθε παρόμοια ιστορία κακοποιητικής πράξης ενός, κατ’ επίφαση, άνδρα εναντίον μιας γυναίκας, σε κάθε εποχή. 

 

Η ιστορία της Τιμόκλειας

Η Τιμόκλεια υπήρξε μια γυναίκα γενναία. Μαθαίνουμε γι’ αυτήν από την αναφορά του Πλουτάρχου στο βιβλίο του για τον βίο του Αλέξανδρου, όπου περιγράφεται ένα βίαιο περιστατικό, που έλαβε χώρα στη Θήβα, μετά τη μάχη της Χαιρώνειας και την ήττα των συμμαχικών δυνάμεων της Αθήνας και της Θήβας από τον μακεδονικό στρατό του Φιλίππου Β’.

Στη μάχη της Χαιρώνειας, στις 2 Αυγούστου του 338 π.Χ, ο Φίλιππος Β’ επελαύνει εναντίον των συμμαχικών δυνάμεων της Αθήνας και της Θήβας. Ο μακεδονικός στρατός αποτελείται από 30.000 πεζούς και 2.000 ιππείς με επικεφαλής τον Αλέξανδρο. Η έκβαση της μάχης είναι υπέρ των Μακεδόνων και η πόλη της Θήβας με τους κατοίκους και τις περιουσίες τους τίθενται στη διάθεση του μακεδονικού στρατού.

Η Τιμόκλεια υπήρξε μια από τις γυναίκες, που έζησε από κοντά τα γεγονότα. Αδελφή του Θεαγένη, αρχηγού του στρατού των Βοιωτών, έμελλε να ζήσει τα τραυματικά γεγονότα, που επιφυλάσσει κάθε πόλεμος. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, ένας αξιωματικός από το σώμα των Θρακών εισέβαλε στο σπίτι της Τιμόκλειας και αφού τη βίασε, απαιτούσε να του δώσει τα τιμαλφή και τα πολύτιμα αντικείμενα του σπιτιού και της οικογένειας της.

Η Τιμόκλεια προσποιήθηκε πως η οικογένεια της τα είχε κρύψει έξω από το σπίτι οδηγώντας τον στο πηγάδι. Όταν εκείνος έσκυψε για να ελέγξει το χώρο, η Τιμόκλεια τον έσπρωξε και τον έριξε μέσα στο πηγάδι ρίχνοντας στη συνέχεια από πάνω του πέτρες.

Η Τιμόκλεια συνελήφθη από τους Θράκες στρατιώτες και οδηγήθηκε μπροστά στον Αλέξανδρο, ο οποίος τη ρώτησε ποια είναι. Εκείνη με απίστευτη γενναιότητα στάθηκε μπροστά του και αφού τον ενημέρωσε πως είναι η αδελφή του στρατηγού Θεαγένη, ο οποίος πολέμησε γενναία για την πατρίδα του, συνέχισε λέγοντας πως αν δεν την εμπόδιζαν τα δεσμά της, θα ριχνόταν πάνω του να τον εκδικηθεί για την καταστροφή που προκάλεσε στην πόλη της και στους ανθρώπους της. Ο Αλέξανδρος εκτίμησε τη γενναιότητά της και τη στάση της αφήνοντας την ίδια και τα παιδιά της ελεύθερους.

Η Ελιζαμπέτα Σιρανί

Η ιστορία της γενναίας αυτής γυναίκας εικονίζεται στον πίνακα της Ελιζαμπέτα Σιρανί  (Elizabetta Sirani, 1638-1665), Ιταλίδας ζωγράφου, η οποία έζησε και εργάστηκε, ως ζωγράφος, στην Μπολόνια στα μέσα του 17ου αιώνα. Η Sirani αποτυπώνει στο έργο της ακριβώς τη στιγμή που η Τιμόκλεια με ένα αποφασιστικό και περήφανο ύφος κατακρημνίζει τον βιαστή της.

Ο πίνακας Η Τιμόκλεια κατακρημνίζει το λοχαγό του Αλέξανδρου του Μεγάλου σε πηγάδι, χρονολογείται το 1659 και φυλάσσεται στο Μουσείο Καποντιμόντε στη Νάπολη. 

Η Ελιζαμπέτα Σιρανί έζησε στην Μπολόνια του 17ου αιώνα, μια πόλη προοδευτική ως προς τα δικαιώματα των γυναικών. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο πως πολλές γυναίκες της εποχής βρήκαν εκεί ένα πρόσφορο έδαφος, προκειμένου να αναπτύξουν της καλλιτεχνική τους δραστηριότητα σε επαγγελματικό επίπεδο. 

Η Ελιζαμπέτα ήταν κόρη του Τζοβάνι Αντρέα Σιρανί (1610-1670), συνεργάτη του Γκουίντο Ρένι. Μεγάλος γνώστης του σχεδίου ήταν μέλος μιας ελίτ ομάδας αριστοκρατών και μελετητών, οι οποίοι εκτίμησαν και προώθησαν το έργο της Ελιζαμπέτα. 

Μέσα σε μια δεκαετία δημιούργησε έργα μικρής αλλά και μεγάλης κλίμακας με θρησκευτικό και ιστορικό περιεχόμενο. Η επιλογή των προσώπων και των γεγονότων, που απαντούν στα έργα της, δείχνουν ένα έντονο ενδιαφέρον για την ανάδειξη της γυναικείας προσωπικότητας, την έμφαση στη γυναικεία ανεξαρτησία και δύναμη και στο έμφυτο γυναικείο θάρρος.

Σε πολλές περιπτώσεις η απεικόνιση δημοφιλών χαρακτήρων, από λογοτεχνικές ή ιστορικές πηγές, της έδινε την ευκαιρία να καινοτομήσει. Επέλεγε να αποδώσει έναν ασυνήθιστο εικονογραφικό τύπο τονίζοντας τη γενναιότητα, την εγκράτεια, την αρετή. Έτσι, πολλά έργα της αποτελούν unicum. 

Η Τιμόκλεια και η Σιρανί αποτελούν μια γροθιά. Από τη μια η Τιμόκλεια, η οποία βιάζεται και αντιδρά με σθένος, γενναιότητα και αποφασιστικότητα απέναντι στο βιαστή της και από την άλλη η Ελιζαμπέτα, η οποία λειτουργεί σαν δέκτης και πομπός ταυτόχρονα. Αφουγκράζεται τον πόνο αλλά και τη γενναιότητα της Τιμόκλειας και τη μεταφέρει σε εμάς δίνοντας μας, μέσα από τις στάσεις των μορφών, τις φωτοσκιάσεις και την ίδια τη θεματολογία, τη δύναμη και την ανδρεία της γυναικείας φύσης. Πρόκειται για μια υποβόσκουσα ένδειξη γυναικείας αλληλεγγύης μεταξύ δύο γυναικών, που δεν γνωρίστηκαν ποτέ. 

Οι καταγγελίες, που έχουν γίνει το τελευταίο διάστημα στο χώρο του θεάτρου και του αθλητισμού, αγγίζουν ακριβώς αυτό το θέμα. Γυναίκες οι οποίες με τόλμη, με δύναμη, με αξιοπρέπεια, με θάρρος ένωσαν τις φωνές τους και κατήγγειλαν περιπτώσεις σεξουαλικής ή μη κακοποίησης, ψυχολογικής και λεκτικής βίας, χειριστικής συμπεριφοράς από ανθρώπους, που τις περισσότερες φορές κατέχουν θέση εξουσίας. 

Η θαρραλέα στάση της Σοφίας, της Τζένης, της Αγγελικής, της Λουκίας και τόσων άλλων γυναικών, ακουμπάει πάνω στα βήματα, που έκανε η Τιμόκλεια, η Ελιζαμπέτα και τόσες γυναίκες σε κάθε εποχή. Η Τιμόκλεια στάθηκε όρθια και αντιμετώπισε με γενναιότητα ό,τι της συνέβη. Η Ελιζαμπέτα με το έργο της έδειξε την αλληλεγγύη της προς την κάθε γυναίκα και μάλιστα, μέσα σε μια ανδροκρατούμενη εποχή και σε ένα ανδροκρατούμενο εργασιακό περιβάλλον, επιλέγοντας να απεικονίσει εικονογραφικούς τύπους, που εξυμνούν τη γυναικεία δύναμη, τόλμη, γενναιότητα και εν τέλει τη γυναικεία φύση. 

Σήμερα η ανάγκη να αναγνωρισθεί αυτή η δύναμη και η γυναικεία τόλμη είναι πιο απαραίτητο από ποτέ. Όλες οι γυναίκες που εξομολογούνται την αλήθεια τους πρέπει να νιώσουν τον σεβασμό και τη αλληλεγγύη μας. Ιδιαίτερα στη χώρα μας, η οποία βρίσκεται ακόμη πίσω σε θέματα προστασίας της γυναίκας από κακοποιητικές συμπεριφορές. Μόνο έτσι θα μπορέσει κάθε γυναίκα, που έχει υποστεί οποιασδήποτε μορφής βία, να μιλήσει, να κατονομάσει, να δικαιωθεί και τελικά μέσω μιας νέας κοινωνικής συνθήκης να προστατευθούν και όλες οι υπόλοιπες γυναίκες. 

Χρησιμοποιήθηκαν πληροφορίες: Amy Golahny, “Elizabetta Sirani’s timoclea and visual precedent”, Notes in the History of Art, τ. 30, ν.4, Νέα Υόρκη 1981, 37-42. / D.M.Lewis-J.Boardman-S.Hornblower-M.Ostwald (επιμ.), “Η Αυτοκρατορία του Μ. Αλεξάνδρου”, Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας, τμ.7, Ελληνικά Γράμματα, 1988, 220-222/ https://www.uffizi.it/en/events/painting-and-drawing-like-a-true-master-the-talent-of-elisabetta-sirani.

Η Τιμόκλεια κατακρημνίζει τον λοχαγό του
Αλέξανδρου στο πηγάδι, 1659/φωτογραφία: Archivio dell’ arte-Luciano Pedicini
Κοινοποίησε
Share on Facebook
Facebook
Tweet about this on Twitter
Twitter
Email this to someone
email