ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ

Ελληνική Επανάσταση και Παιδεία: Ο θεσσαλός Άνθιμος Γαζής και η συμβολή του στον Αγώνα

Το ξέσπασμα της Ελληνικής Επανάστασης ουδέποτε υπήρξε ένα αιφνίδιο γεγονός αλλά ήταν το αποτέλεσμα συνεχών ζυμώσεων, που οδήγησαν στη σταδιακή ωρίμανση των συνθηκών εκείνων, οι οποίες συνέτειναν στην ανάταση των Ελλήνων και στην αποτίναξη του τούρκικου ζυγού. Η Επανάσταση ήταν πλέον μονόδρομος και σε αυτό συνέβαλε αποφασιστικά μεταξύ άλλων, η πνευματική αφύπνιση των υπόδουλων Ελλήνων, μεγάλο ρόλο στην οποία έπαιξαν πεφωτισμένες προσωπικότητες.  

Το Λυκαυγές της Νεοελληνικής Παιδείας

Το τέλος του 17ου αιώνα και η αρχή του 18ου σήμανε την έναρξη μιας γόνιμης περιόδου, η οποία -όχι άδικα- έχει χαρακτηριστεί ως το λυκαυγές της νεοελληνικής παιδείας. Η παιδεία γίνεται αυτοσκοπός, η ανάγκη για μόρφωση και για πνευματική αφύπνιση των Ελλήνων είναι πιο έντονη από ποτέ. Χαρακτηριστική είναι η στάση του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Χρύσανθου Νοταρά, ο οποίος παρακινεί και επισημαίνει πως είναι προτιμότερο “να χτίζονται σχολεία παρά κοινόβια και μοναστήρια και τα εισοδήματα των άχρηστων μοναστηριών να ξοδεύονται για την ίδρυση σχολείων και για τις σπουδές, αν δεν υπάρχουν άλλα μέσα γι’ αυτά”. Οι Έλληνες αφυπνίζονται, αποκτούν αυτοπεποίθηση και νιώθουν πιο έτοιμοι από ποτέ να επαναστατήσουν.

Την περίοδο αυτή ιδρύονται περισσότερα σχολεία και εκδίδεται ένας μεγάλος αριθμός βιβλίων. Υπολογίζεται πως στη δεκαετία του 1780 λειτουργούσαν στον ελληνικό χώρο περίπου 35 οργανωμένα σχολεία, αριθμός ο οποίος στις παραμονές της Επανάστασης σχεδόν δεκαπλασιάστηκε. Σημαντική παράμετρος ήταν και η αναμόρφωση του περιεχομένου της διδασκαλίας σε σχέση με το παρελθόν. Σε πολλά σχολεία εισέρχεται η διδασκαλία της νεότερης φιλοσοφίας, των μαθηματικών, των φυσικών επιστημών, της γεωγραφίας και της ιστορίας.

Η εκδοτική δραστηριότητα εντείνεται. Στα πρώτα είκοσι χρόνια του 18ου αιώνα πιστεύεται πως εκδόθηκαν πάνω από 100 βιβλία για τους Έλληνες αναγνώστες της τουρκοκρατούμενης Ανατολής. Στο δεύτερο μισό του αιώνα ο αριθμός αυτός θα διπλασιαστεί και μεταξύ 1811-1820, λίγο πριν την έναρξη δηλαδή της Ελληνικής Επανάστασης εκδίδονται περισσότεροι από 200 τίτλοι βιβλίων.

Οι ιδέες του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού μεταλαμπαδεύονται στους υπόδουλους Έλληνες

Στην  οικονομική, πολιτική και πνευματική άνοδο, που πραγματοποιείται από τις αρχές του 18ου αιώνα, σημαντική θέση κατέχουν και οι λόγιοι Έλληνες. Πολλοί εξ αυτών, εγκατεστημένοι στο εξωτερικό, μένουν σε συνεχή επαφή με τον τόπο τους και  προσπαθούν να βοηθήσουν με όποιο τρόπο μπορούν. Από την άλλη μεριά υπάρχουν και εκείνοι οι οποίοι επιλέγουν να επιστρέψουν και να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους. Σημαντικά κέντρα αποδεικνύονται το Ιάσιο, το Βουκουρέστι, η Πάδοβα, η Βιέννη, το Παρίσι και άλλες χώρες της Κεντρικής και Δυτικής Ευρώπης, όπου οι Έλληνες λόγιοι αναπτύσσουν έντονη δραστηριότητα. Οι οικονομικές και πολιτικές συνθήκες, που επικρατούν στην Κεντρική και Νοτιοανατολική Ευρώπη, η μετανάστευση πολλών Ελλήνων στο εξωτερικό και η ανάπτυξη των εμπορικών επαφών μεταξύ Ανατολής και Δύσης έχουν ευεργετικά οφέλη στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα. Μοναδικός σκοπός των λογίων αυτών γίνεται πλέον η μεταλαμπάδευση των νέων γνώσεων, των ιδεών του Διαφωτισμού, των ιδεών του νεότερου ευρωπαϊκού πνεύματος στην τουρκοκρατούμενη πατρίδα τους και στους υπόδουλους συμπατριώτες τους. Οι βάσεις για την απελευθέρωση έχουν πλέον τεθεί.

Ο Άνθιμος Γαζής

Ανάμεσα στις πιο πεφωτισμένες μορφές λογίων, που μάχεται με σθένος για την πατρίδα του είναι και ο θεσσαλός Άνθιμος Γαζής.  Γιός του Παναγιώτη και της Μαρίας Γκάζαλη, καταγόταν από τις Μηλιές Πηλίου, όπου γεννήθηκε το 1758. Στις Μηλιές και τη Ζαγορά λαμβάνει την εγκύκλια εκπαίδευση και σε ηλικία δεκαέξι ετών χειροτονείται διάκονος ενώ λίγο μετά λαμβάνει το αξίωμα του πρεσβυτέρου. Αφού εργάστηκε στη Βυζίτσα για λίγο διάστημα ως δάσκαλος εγκαταλείπει τη γενέτειρά του για να πάει ως ιερέας στο Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης. Εκεί χειροτονείται αρχιμανδρίτης και από Αναστάσιος μετονομάζεται σε Άνθιμος.

Το 1789 μεταβαίνει στη Βιέννη για σπουδές. Εκεί μελετά φυσική και μαθηματικά και έρχεται σε επαφή με Έλληνες και ξένους λογίους. Η επίδραση που δέχεται είναι καθοριστική και από τότε ξεκινάει μια διαρκή και εκτεταμένη εκδοτική δραστηριότητα. Ο Γαζής εργάζεται με ζήλο για την έκδοση βιβλίων. Μέσα στα επόμενα είκοσι περίπου χρόνια μεταφράζει και επιμελείται της έκδοσης μεγάλου αριθμού κειμένων κυρίως επιστημονικού, ιστορικού και γεωγραφικού περιεχομένου. Μεταξύ άλλων στα 1799 μεταφράζει τη Γραμματική των Φιλοσοφικών Επιστημών του Μπέντζαμιν Μαρτέν, το 1802 επιμελείται την έκδοση του έργου η Χημική Φιλοσοφία του Φουρκρουά και το 1803 η Επιτομή της Αστρονομίας του Λαλάντ. Στα 1807 τυπώνει το έργο Βιβλιοθήκη ελληνική περιέχουσα κατά χρονικήν περίοδον τάς περί των εξόχων Ελλήνων συγγραφέων βεβαιωτέρας ειδήσεις και μεταξύ 1809-1816 το Λεξικόν ελληνικόν στη Βενετία, το οποίο επανεκδόθηκε τρεις φορές.

Το πιο σημαντικό έργο όμως του Άνθιμου Γαζή είναι το περιοδικό Λόγιος Ερμής, ένα έργο σταθμός με κείμενα και μελέτες φιλολογικού, γλωσσικού και εκπαιδευτικού περιεχομένου. Πρόκειται για ένα σύνολο μεταφράσεων ξένων έργων στη νέα ελληνική και παράλληλα για ένα περιοδικό, που κοινοποιεί στους ξένους την πρόοδο, που έχει επιτευχθεί στον τομέα της ελληνικής παιδείας. Το περιοδικό κυκλοφορεί για πρώτη φορά την 1η Ιανουαρίου 1811, είναι δεκαπενθήμερο και θα σταματήσει να εκδίδεται το 1821. Επικουρικό ρόλο σε αυτό είχε και ο Αδαμάντιος Κοραής ενώ ο Γαζής θα παραμείνει στη διεύθυνση έως και το Νοέμβριο του 1813 συνεχίζοντας, όμως, τη συνεργασία του με το περιοδικό μέχρι και το 1821. 

Η δράση του Άνθιμου Γαζή 

Η αγάπη του Άνθιμου Γαζή για την ιδιαίτερη πατρίδα του, τις Μηλιές Πηλίου, είναι εμφανής καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του. Επιδίωξη του η ανέγερση Ανώτερης Σχολής, η οποία, σε συνεργασία και με τον, επίσης καταγόμενο από τις Μηλιές, Γρηγόριο Κωνσταντά, θεμελιώνεται το 1814 με τη συνδρομή της ελληνικής κοινότητας της Βιέννης και των κατοίκων των Μηλεών. Ο Γαζής από τη Βιέννη, όπου βρίσκεται φροντίζει διαρκώς να εφοδιάζει τη Μηλιώτικη Σχολή με βιβλία και με εποπτικά μέσα για την τέλεση των μαθημάτων της Φυσικής, Χημείας και Γεωγραφίας. Αρχικά στη Σχολή δίδασκε ο Κωνσταντάς ενώ από το 1817 και ο Άνθιμος Γαζής μετά την οριστική εγκατάσταση του στο Πήλιο.

Η οριστική εγκατάσταση του Γαζή στο Πήλιο συνδέεται άμεσα με τις επαφές του με τους Φιλικούς. Λίγο καιρό πριν, το 1816, επισκέπτεται την Οδησσό, γεγονός καθοριστικό, καθώς εκεί αναλαμβάνει πλέον ενεργό ρόλο και στα πολιτικά πράγματα. Έρχεται σε επαφή με τους Σκουφά και Τσακάλωφ και μυείται στη Φιλική Εταιρεία. Η δράση του γρήγορα θα τον κάνει έναν από τα βασικότερα μέλη της Εταιρείας αναλαμβάνοντας πλέον να μυήσει με τη σειρά του οπλαρχηγούς. Η επιστροφή του στην πατρίδα είναι οριστική. Ο Άγγλος ιστόρικός Φίνλευ αναφέρει: “Ο Άνθιμος Γαζής, εις των αρχηγών της Φιλικής Εταιρείας διέμεινεν εν Ζαγορά ως διδάσκαλος των ελληνικών γραμμάτων, κατήχησε δε εις τα μυστήρια της Εταιρείας πολλούς κατοίκους των μερών εκείνων”. 

Ο Γαζής εργάστηκε δραστήρια για να προετοιμάσει και να οπλίσει τα χωριά του Πηλίου. Ωστόσο, η σχετική ευημερία των ντόπιων προκρίτων είχε ως αποτέλεσμα ο λόγος του να αντιμετωπιστεί με δυσπιστία. Παρόλα αυτά, κατάφερε τελικά να ξεσηκώσει τους συμπατριώτες του μαζί και με τη βοήθεια του πηλιωρίτη Γιάννη Δήμου και του αρματωλού Κυριάκου Μπασδέκη. Τον Μάϊο του 1821 κηρύσσει την επανάσταση στα χωριά του Πηλίου, η οποία όμως κατεστάλη γρήγορα από τις στρατιές του Δράμαλη. Κατόπιν ο Άνθιμος Γαζής μεταβαίνει αρχικά στην Σκιάθο και εν συνεχεία στην Πελοπόννησο, όπου θα εκπροσωπήσει τη Θεσσαλία στις πρώτες Εθνοσυνελεύσεις του επαναστατημένου λαού. Από εκεί αναλαμβάνει και το έργο της διευθέτησης στρατιωτικών ζητημάτων και αργότερα και την οργάνωση της εκπαίδευσης. 

Το τέλος

Το 1827 βρισκόμενος στην Τήνο, όπου είχε αναλάβει τη διεύθυνση της Σχολής, αρρωσταίνει. Εγκαθίσταται στην Ερμούπολη της Σύρου, όπου ζει σε οικονομική ανέχεια. Σε επιστολή του προς τον Γεώργιο Κουντουριώτη γράφει τα εξής: “Παραπονούμαι ότι πολλοί των άλλων, οίτινες δεν έδειξαν καμμίαν πιστήν δούλευσιν εις την πατρίδα, επληρώθησαν και εβραβεύθυσαν αδίκως, και ο γερο Γαζής, όστις εθυσίασε και την περιουσίαν του και την υγείαν του, δεν εμπορεί να λάβη μήτε τα δάνεια του”. Ο ίδιος γράφει ξανά: ” Έλαβον κατά καιρούς από του Εθνικού Ταμείου γρόσια 650, τα δε λοιπά 2.350 έμειναν να τα χρεωστεή το Ταμείον”. Το 1828 ο Γαζής πεθαίνει. Έχει προλάβει να συντάξει τη διαθήκη του, όπου ακόμα μια φορά δείχνει την αγάπη του για την πατρίδα του. Με τη διαθήκη του κληροδότησε τμήμα της περιουσίας του στη Σχολή των Μηλεών, στον τόπο του, που τόσο πολύ αγάπησε. Αναφέρει: “Το εις Μηλιαίς ευρισκόμενον σχολείον, όπερ έχομεν ωκοδομημένον μετά του Κυρίου Γρηγορίου Κωνσταντά, το μερίδιον μου αφιερώ εις την πατρίδα μου. Ομοίως και την βιβλιοθήκην μου και τα υποστατικά όσα εξουσιάζω, των οποίων αι πρόσοδοι να δίδωνται εις μισθούς διδασκάλων”.

Ο Άνθιμος Γαζής υπήρξε μια σημαντική προσωπικότητα, που συνέβαλε στην πνευματική αφύπνιση των συμπατριωτών του και ανέλαβε ενεργό δράση στις πολιτικές εξελίξεις του Αγώνα. Η Ελληνική Επανάσταση βασίστηκε στους πεφωτισμένους αυτούς ανθρώπους, οι οποίοι με τη δράση τους, ο καθένας στον τομέα του, προλείαναν το έδαφος και οδήγησαν τους υπόδουλους Έλληνες να επαναστατήσουν και να απαιτήσουν την ελευθερία και την ανεξαρτησία τους.

Με πληροφορίες από Χατζηφώτης Ιω., Άνθιμος Γαζής (1758-1828). Νέα θεώρηση της ζωής και του έργου του, Αθήνα 1969/Βακαλόπουλος Α., Ιστορία του Νέου Ελληνισμού. Τουρκοκρατία (1669-1812)-Η οικονομική άνοδος και ο φωτισμός του γένους, τμ Δ’, Θεσσαλονίκη 1973/ Σταυρουλάκη Ελένη (διδακτ.διατρ.), Ο Άνθιμος Γαζής (1758-1828), Αθήνα 2001/Χασιώτης Γ., Μεταξύ Οθωμανικής κυριαρχίας και Ευρωπαϊκής πρόκλησης. Ο ελληνικός κόσμος στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, Θεσσαλονίκη 2001/Βουρνάς Τ (επιμ.), Γεωργίου Φίνλεϋ, Ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης, τμ Α’, 1973.

Φωτογραφία: Προσωπογραφία του Άνθιμου Γαζή. Ελαιογραφία σε μουσαμά του Αυγούστου Πικαρέλλη. Συλλογή προσωπογραφιών Εθνικού Ιστορικού Μουσείου.

Κοινοποίησε
Share on Facebook
Facebook
Tweet about this on Twitter
Twitter
Email this to someone
email